Bilaketaren emaitzak - Lutero, Martin

Martin Lutero

Martin Lutero –jaiotzako izen-deiturez, Martin Luther– (Eisleben, Alemania, 1483ko azaroaren 10a - Eisleben, Alemania, 1546ko otsailaren 18a) apaiza katoliko agustindar, irakasle, filosofo eta teologoa izan zen, eta bere irakaspenek luteranismo izeneko doktrina teologiko eta kulturala inspiratu zuten.

Luterok Bibliaren jatorrizko irakaspenetara itzultzeko eskatzen zion Elizari,​ eta horrek Europako Eliza kristau katolikoak berregituratzea ekarri zuen. Eliza katolikoak Erreforma protestantearen aurrean izan zuen erreakzioa Kontrarreforma izan zen. Mendebaldeko zibilizazioari egin zizkion ekarpenak erlijio-esparrutik harago hedatu ziren; izan ere, Bibliaren itzulpenek alemanaren bertsio estandarra garatzen lagundu zuten, eta eredu bihurtu ziren itzulpengintzaren artean. Katalina Borarekin ezkondu zen 1525eko ekainaren 13an, eta horrek apaizen ezkontzaren aldeko mugimendu bat hasi zuen kristau korronte askoren barruan.

Hil baino hiru urte lehenago, 1543an, juduez eta haien gezurrei buruzko antijudaismo kristauaren tratatua idatzi zuen, ''Von den Jüden und ihren Lügen'' ("Juduez eta haien gezurrez"). ​Itun horren arabera, juduak herri «doilor eta arbuiagarria da, hau da, ez da Jainkoaren herri bat, eta haren leinu-harrokeria, haren erdainkuntza eta haren legea zikintzat hartu behar dira»; «Sinagoga andregai lizuna zen, bai, emagaldu zuzen-ezina, emakume lizuna».

Luterok idatzi horretan aldarrikatu zuen «sinagogak eta eskola errabinikoak suaren bazka izan daitezela, bere otoitz-liburu suntsituak, errabinoei predikatzea eta irakastea debekatzea, etxeak suntsituak izan daitezela eta ondasunak eta dirua konfiskatuak». «Ez zaie errukirik eta gupidarik erakutsi behar, ezta inolako lege-babesik eman ere»,​ eta «har pozoitsu puztu horiek lan beharturako edo behin betiko kanporatzeko prestatu behar dute».​ Liburu horretan, Luterok juduen hilketa aholkatzen du honako hau idaztean: «Ez suntsitzearen errudun izango gara».

Haren erretorika ez zegoen juduei bakarrik zuzendua, baita katolikoei, anabaptistei ere, kristau ez-trinitarioak.​ Hori dela eta, hispanofobiaren eta antisemitismoaren gurasoetako bat da. Lutero 1546an hil zen, Leon X.a aita santuak eskumikatuta.

Elizaren gehiegikerien aurka idatzi zituen ''Laurogeita Hamabost Tesi''ek guztiz bizkortu zuten erreforma protestantearen etorrera. Haren irakaspenak zirela eta, Erreforma Protestantearen mugimendua sortu zen; batik bat protestantismoaren bertsio luteranista. Eliza Katoliko Erromatarrarekin hainbat alderdi teologiko adostu ezinean, aita santuarekiko mendekotasuna apurtzearen alde agertu zen, eta kristautasunean adar berri bat sortu zuen. Egun, 70 milioi kristau luterano daude munduan, eta beste 400 miloi inguru beste adar protestanteetan.

Inprimatzeko makinaren asmakizun berria zela medio, Martin Luteroren pentsaera erraz zabaldu, eta, beste teologoengan, eragina izan zuen. Luteroren erreformak mota askotakoak ziren. Tokian tokiko hizkuntza arruntak, eta ez latina, erabili nahi zituen liturgian. Hortaz, Biblia alemanera itzuli zuen. Apaizen ezkontzen alde egin zuen, eta Lutero bera ezkondu egin zen 1525eko ekainaren 13an.

Martin Luteroren bizitzak eta idazlanek Europa Mendebaldeko Erdi Aroaren bukaeran eta Aro Modernoaren sorreran pauso handi bat, agian azkena, ekarri zuten.

Euskal Herriko iparraldean, hirugarren hamarkadaren hasieran, dagoeneko baziren erreformaren aldeko taldeak Baiona aldean. Eliza-artzainek euskaraz egiten zituzten beren hitzaldiak Lapurdi, Baztan eta Bidasoa aldeko sinestunentzat. Garai hartako Nafarroako erregeak, Enrike II.a eta Margarita Nafarroakoa Erreformaren aldekoak ziren, horrela, Julio II.a aita santuaren (haren buldei esker Nafarroa Garaiko inbasioari bide eman zion) mendetik at geratzen ziren.

thumb|ezkerrera|Leizarragaren Testamentu Berria Beste aldetik, jakina da Joana Albretekoak, Nafarroako erreginak, Joanes Leizarragari Testamentu Berria euskarara itzul zezan agindu ziola, 1571n argitaratu zena IESUS CHRIST GURE IAUNAREN TESTAMENTU BERRIA izenburupean. Liburua Euskaltzaindiak argitaratu zuen 1990. urtean TH Linschmann eta H. Schuchardtek 1900. urtean egindakotik hartuz. Wikipediatik informazioa lortu